Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, khi xã hội ngày càng đề cao năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và khả năng thích ứng, giáo dục mầm non giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là giai đoạn vàng hình thành nhân cách, thói quen và tư duy nền tảng cho trẻ. Chính vì thế, việc đưa các phương pháp giáo dục hiện đại vào bậc học mầm non là xu hướng tất yếu. Một trong những phương pháp nổi bật, được nhiều quốc gia áp dụng hiệu quả, chính là giáo dục STEAM – mô hình tích hợp giữa Khoa học (Science), Công nghệ (Technology), Kỹ thuật (Engineering), Nghệ thuật (Arts) và Toán học (Mathematics). Giáo dục STEAM ở mầm non không nhằm dạy trẻ kiến thức hàn lâm, mà thông qua trải nghiệm, khám phá và sáng tạo, giúp trẻ học bằng cách “chơi mà học – học mà chơi”. Đây chính là bước khởi đầu quan trọng hình thành tư duy logic, khả năng hợp tác và niềm say mê khám phá thế giới quanh mình.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của giáo dục STEAM trong bậc mầm non

Giáo dục STEAM ở mầm non là quá trình tổ chức các hoạt động tích hợp năm lĩnh vực – khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán học – thông qua các trò chơi, dự án, hoặc hoạt động trải nghiệm phù hợp với lứa tuổi. Ở giai đoạn này, trẻ chưa có khả năng tư duy trừu tượng sâu, vì vậy STEAM được thể hiện dưới hình thức vui chơi, khám phá, thử nghiệm, giúp trẻ “chạm tay vào thế giới thật” và học thông qua hành động. Ví dụ, khi trẻ cùng cô làm thí nghiệm “cầu vồng trong ly nước”, trẻ không chỉ quan sát hiện tượng màu sắc hòa tan (khoa học), mà còn học cách đổ nước nhẹ tay (kỹ thuật), nhận biết thứ tự màu sắc (toán học) và cảm nhận vẻ đẹp hài hòa (nghệ thuật).

1.2. Lợi ích của giáo dục STEAM đối với trẻ mầm non

a) Phát triển tư duy khoa học và sáng tạo: Thông qua các hoạt động khám phá, trẻ học cách đặt câu hỏi “vì sao?”, “nếu làm thế này thì sao?”. Việc khuyến khích trẻ quan sát, suy luận và thử nghiệm giúp hình thành tư duy logic, khả năng phán đoán và sáng tạo ngay từ sớm.

b) Rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và làm việc nhóm: Trong các dự án nhỏ như “xây cầu cho ô tô qua sông” hay “làm thuyền nổi trên nước”, trẻ phải thử nhiều cách, hợp tác cùng bạn để hoàn thành nhiệm vụ. Những trải nghiệm đó dạy trẻ biết kiên trì, linh hoạt và làm việc cùng nhau.

c) Phát triển ngôn ngữ và giao tiếp: Khi trẻ tham gia hoạt động STEAM, cô giáo khuyến khích trẻ trình bày ý tưởng, mô tả hiện tượng, chia sẻ suy nghĩ, từ đó vốn từ và khả năng diễn đạt được mở rộng. Ngôn ngữ trở thành công cụ để trẻ biểu đạt tư duy và cảm xúc.

d) Khơi gợi cảm xúc thẩm mỹ và tình yêu nghệ thuật: Thành phần “A – Arts” trong STEAM giúp trẻ cảm nhận vẻ đẹp qua màu sắc, hình khối, âm thanh. Trẻ được tự do sáng tạo sản phẩm của riêng mình, ví dụ: vẽ lại cầu vồng, trang trí robot bằng giấy màu, hay tạo hình bằng đất nặn.

1.3. Vai trò của giáo viên trong việc tổ chức hoạt động STEAM

Giáo viên mầm non là người giữ vai trò định hướng, gợi mở và khuyến khích. Cô không giảng giải quá nhiều, mà tạo cơ hội cho trẻ quan sát, trải nghiệm và tự tìm ra câu trả lời. Ví dụ, thay vì nói “vật nặng hơn sẽ chìm”, cô có thể hỏi: “Con nghĩ quả cam có chìm không? Hãy thả thử xem!”. Chính cách đặt câu hỏi khơi gợi đó giúp trẻ chủ động tư duy, hình thành tri thức thông qua trải nghiệm.Giáo viên cũng cần chuẩn bị môi trường học tập phong phú, an toàn và hấp dẫn: góc khoa học, góc sáng tạo, vật liệu tái chế, mô hình đơn giản. Bên cạnh đó, sự kết hợp giữa nhà trường và gia đình là vô cùng quan trọng để giúp trẻ học qua trải nghiệm và khám phá cùng cha mẹ.

1.4. Một số hoạt động STEAM mà trường Mẫu giáo Tân Thanh đã thực hiện:

• Chủ đề “Thế giới động vật”: Trẻ làm các con vật từ nguyên vật liệu mở, học cách dán – tô màu – trang trí (Arts), hiểu cấu trúc tổ (Engineering) và quan sát sự sống của chim (Science).

• Chủ đề “Gia đình”: Trẻ chế tạo ngôi nhà từ hộp sữa, nắp chai,bìa cát tông (Technology + Engineering), thử nghiệm xem có nổi  được trên mặt nước  không.

• Chủ đề “Nước và hiện tượng tự nhiên”: Làm mưa nhân tạo bằng nước nóng và đá lạnh, trẻ hiểu về sự ngưng tụ (Science) và cảm nhận kỳ diệu của thiên nhiên (Arts).

• Trường Mẫu giáo Tân Thanh đã tổ chức hội thi đồ dùng đồ chơi từ các nguyên vật liệu mở nhằm tạo môi trường phong phú hơn cho trẻ hoạt động:

Giáo dục STEAM ở bậc mầm non là bước khởi đầu quan trọng hình thành nền tảng tư duy khoa học và sáng tạo cho trẻ. Bằng cách tích hợp các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán học trong những hoạt động gần gũi, sinh động, trẻ được học qua trải nghiệm, khám phá và niềm vui. Để STEAM thực sự phát huy hiệu quả, giáo viên cần có tư duy mở, linh hoạt, sáng tạo trong tổ chức hoạt động; đồng thời nhà trường cần được trang bị cơ sở vật chất và hỗ trợ chuyên môn đầy đủ. Khi mỗi đứa trẻ được khuyến khích khám phá và sáng tạo ngay từ những năm đầu đời, chúng sẽ trở thành những người học chủ động, tự tin và sáng tạo trong tương lai. Giáo dục STEAM không chỉ là một phương pháp – mà là một triết lý giáo dục nhân văn, hướng đến sự phát triển toàn diện của trẻ, để mỗi em nhỏ đều được tỏa sáng theo cách riêng của mình.